فهرست مطالب
اوراق قرضه یکی از ابزارهای تأمین مالی در بازارهای مالی است. دولتها، بانکها، شهرداریها و شرکتها با انتشار این اوراق، منابع موردنیاز خود را از سرمایهگذاران دریافت میکنند و متعهد میشوند اصل مبلغ و پرداختهای تعیینشده را در زمان مشخص بپردازند.
دارنده اوراق قرضه برخلاف سهامدار، مالک بخشی از شرکت نیست و معمولاً در تصمیمهای مدیریتی ناشر نقشی ندارد. او از نظر مالی طلبکار ناشر محسوب میشود. به همین دلیل، نرخ بازده، تاریخ سررسید، اعتبار ناشر، نقدشوندگی و احتمال نکول از معیارهای اصلی بررسی اوراق قرضه هستند.
در ایران، اصطلاح «اوراق قرضه» بیشتر برای توضیح ابزار بینالمللی Bond به کار میرود. ابزارهای مشابه در بازار مالی ایران معمولاً با ساختارهایی مانند اوراق مشارکت، اسناد خزانه اسلامی، اوراق مرابحه و سایر انواع صکوک منتشر میشوند.
اوراق قرضه چیست؟
اوراق قرضه یا Bond نوعی ورقه بدهی است که نشان میدهد ناشر مبلغی را از خریدار دریافت کرده و متعهد شده است طبق شرایط انتشار، اصل مبلغ و پرداختهای دورهای آن را بازپرداخت کند.
اطلاعات هر ورقه معمولاً شامل ارزش اسمی، نرخ سود یا کوپن، تاریخ سررسید، دورههای پرداخت و تضمینهای احتمالی است. خریدار اوراق، منابع مالی خود را برای مدت مشخصی در اختیار ناشر قرار میدهد و ناشر نیز باید تعهدات درجشده در شرایط انتشار را اجرا کند.
دارنده اوراق قرضه معمولاً مالک شرکت نمیشود و مانند سهامدار در سود و زیان عملیاتی شرکت مشارکت ندارد. مبلغی که دریافت میکند براساس شرایط ورقه تعیین میشود.
دولتها و شرکتها ممکن است برای تأمین سرمایه در گردش، اجرای پروژههای عمرانی، خرید تجهیزات، توسعه فعالیت، مدیریت بدهی یا جبران کمبود منابع مالی اوراق منتشر کنند.
اوراق بهادار چیست و اوراق قرضه در کدام گروه قرار میگیرد؟
حساب و کتاب خود را محک بزنید
نرم افزار حسابداری محک ویژه +200 گروه شغلی
دریافت دمو و مشاوره رایگان نرم افزار حسابداری محک
در صورت تمایل به دریافت مشاوره رایگان و مشاهده دمو نرم افزار حسابداری محک، لطفا فرم زیر را تکمیل نمایید.
اوراق بهادار به ابزارهای مالی قابلانتقالی گفته میشود که برای دارنده آنها حق یا منفعت مالی ایجاد میکنند. این ابزارها را میتوان در سه گروه اصلی قرار داد.
اوراق مالکیت
سهام یکی از شناختهشدهترین انواع اوراق مالکیت است. دارنده سهم، مالک بخشی از شرکت محسوب میشود و با توجه به نوع سهام ممکن است از سود، حق رأی و سایر حقوق سهامداری برخوردار باشد.
اوراق بدهی
اوراق قرضه، اسناد خزانه، اوراق مشارکت و بسیاری از انواع صکوک در گروه ابزارهای بدهی قرار میگیرند. دارنده این اوراق معمولاً از ناشر طلبکار است و در مالکیت شرکت سهمی ندارد.
ابزارهای مشتقه
ارزش ابزارهایی مانند قرارداد آتی و اختیار معامله از یک دارایی پایه گرفته میشود. دارایی پایه میتواند سهام، کالا، ارز، شاخص یا یک ابزار مالی دیگر باشد.
میزان ریسک و تضمین هر ورقه به شرایط انتشار، اعتبار ناشر، وجود ضامن، نوع وثیقه و مقررات مربوط بستگی دارد. بنابراین نمیتوان همه اوراق بهادار را دارای تضمین دولتی یا بازده قطعی دانست.
اوراق قرضه بخریم یا سهام؟
اوراق قرضه بخریم یا سهام؟
اوراق قرضه و سهام دو ابزار متفاوت هستند و انتخاب میان آنها به شرایط سرمایهگذار بستگی دارد.
خریدار سهام مالک بخشی از شرکت میشود. بازده سهام میتواند از محل دریافت سود و افزایش قیمت سهم ایجاد شود، اما عملکرد شرکت و نوسان بازار بر آن اثر میگذارد.
خریدار اوراق قرضه معمولاً طلبکار ناشر است. میزان پرداخت، تاریخ سررسید و سایر شرایط بازده در زمان انتشار ورقه مشخص میشود. بااینحال، بازده واقعی سرمایهگذار میتواند تحت تأثیر قیمت خرید، نرخ سود بازار، تورم و توان بازپرداخت ناشر قرار بگیرد.
اوراق بدهی معمولاً برای افرادی مناسبتر است که جریان نقدی قابلپیشبینیتر و نوسان کمتر را ترجیح میدهند. سهام میتواند امکان کسب بازده بیشتری داشته باشد، اما تغییرات قیمت آن نیز معمولاً بیشتر است.
انتخاب میان سهام و اوراق قرضه باید با توجه به هدف سرمایهگذاری، مدت نگهداری، تحمل ریسک، نیاز به نقدشوندگی، نرخ تورم و اعتبار ناشر انجام شود.
| معیار | اوراق قرضه | سهام |
|---|---|---|
| جایگاه خریدار | طلبکار ناشر | مالک بخشی از شرکت |
| سررسید | معمولاً دارد | معمولاً ندارد |
| حق رأی | معمولاً ندارد | ممکن است داشته باشد |
| نحوه کسب بازده | براساس شرایط ورقه | براساس سود شرکت و تغییر قیمت سهم |
| عوامل اصلی ریسک | اعتبار ناشر، نرخ سود و سررسید | عملکرد شرکت و نوسان بازار |
| اولویت در انحلال | معمولاً بالاتر از سهامدار | پس از تسویه بدهیها |
انواع اوراق قرضه کداماند؟
اوراق قرضه را میتوان براساس نوع ناشر، نرخ بازده، شیوه پرداخت و امکان تبدیل یا بازخرید دستهبندی کرد.
اوراق قرضه دولتی
دولتها ممکن است برای تأمین مالی، مدیریت بدهی یا جبران کسری منابع اوراق منتشر کنند. ریسک این اوراق به اعتبار و توان بازپرداخت دولت ناشر بستگی دارد.
دولتی بودن یک ورقه بهتنهایی به معنای بدون ریسک بودن آن نیست. نرخ تورم، شرایط اقتصادی، سررسید و نوع تعهدات ناشر همچنان باید بررسی شوند.
اوراق قرضه شرکتی
شرکتها برای تأمین سرمایه در گردش، خرید تجهیزات، اجرای پروژه یا توسعه فعالیت خود اوراق منتشر میکنند.
سرمایهگذاران هنگام خرید اوراق شرکتی، وضعیت مالی شرکت و توان آن در پرداخت اصل و سود اوراق را بررسی میکنند. معمولاً هرچه ریسک اعتباری ناشر بیشتر باشد، سرمایهگذار بازده بیشتری مطالبه میکند.
اوراق قرضه شهرداری
در برخی کشورها، شهرداریها برای اجرای پروژههای عمومی و زیرساختی اوراق منتشر میکنند. ساخت مدرسه، بیمارستان، خیابان، پل و تأسیسات شهری میتواند از محل انتشار این اوراق تأمین مالی شود.
نحوه تضمین، معافیتهای مالیاتی و شرایط بازپرداخت اوراق شهرداری به قوانین کشور محل انتشار بستگی دارد.
اوراق با نرخ ثابت
در اوراق با نرخ ثابت، نرخ پرداخت دورهای از ابتدا مشخص میشود و معمولاً تا پایان دوره تغییر نمیکند.
ثابت بودن نرخ پرداخت به این معنا نیست که قیمت بازار ورقه نیز ثابت میماند. تغییر نرخ سود در بازار میتواند قیمت خرید و فروش این اوراق را افزایش یا کاهش دهد.
اوراق با نرخ شناور
نرخ سود این اوراق در دورههای مشخص براساس یک نرخ مرجع تعدیل میشود. بنابراین مبلغ پرداختی میتواند در طول دوره تغییر کند.
نرخ شناور الزاماً به سود یا تولید شرکت وابسته نیست و ممکن است براساس شاخص یا نرخ مرجعی که در شرایط انتشار تعیین شده است محاسبه شود.
اوراق بدون کوپن
اوراق بدون کوپن، سود دورهای پرداخت نمیکنند. این اوراق معمولاً با قیمتی کمتر از ارزش اسمی فروخته میشوند و در سررسید به ارزش اسمی بازپرداخت میشوند.
بازده سرمایهگذار از تفاوت میان قیمت خرید و مبلغ دریافتی در تاریخ سررسید به دست میآید.
اوراق قابل تبدیل
دارنده اوراق قابل تبدیل میتواند طبق شرایط مشخص، اوراق خود را به سهام شرکت تبدیل کند. زمان تبدیل، نرخ تبدیل و تعداد سهام قابل دریافت در شرایط انتشار تعیین میشود.
اوراق قابل بازخرید
در اوراق قابل بازخرید، ناشر میتواند تحت شرایط تعیینشده، پیش از تاریخ سررسید اوراق را بازخرید کند.
سرمایهگذار باید پیش از خرید بررسی کند که ناشر در چه زمانی و با چه قیمتی حق بازخرید دارد؛ زیرا اجرای این حق میتواند بر بازده مورد انتظار اثر بگذارد.
تفاوت اوراق قرضه و اوراق مشارکت چیست؟
اوراق قرضه در مفهوم رایج بازارهای بینالمللی بر پایه رابطه بدهکار و بستانکار و پرداخت بهره شکل میگیرد. ناشر مبلغی را دریافت میکند و موظف است اصل و بهره تعیینشده را مطابق قرارداد بپردازد.
اوراق مشارکت برای تأمین مالی یک طرح یا فعالیت مشخص منتشر میشود و ساختار آن باید با مقررات مالی اسلامی هماهنگ باشد. منابع حاصل از انتشار این اوراق باید در طرح تعیینشده مصرف شود و سود پرداختی نیز براساس ضوابط انتشار محاسبه میشود.
تفاوت این دو ابزار فقط در نام آنها نیست. مبنای حقوقی قرارداد، محل مصرف منابع، نحوه تعیین سود و الزامات انتشار میتواند متفاوت باشد.
در بازار مالی ایران، علاوه بر اوراق مشارکت، ابزارهایی مانند اسناد خزانه اسلامی، اوراق مرابحه، اجاره، منفعت و سایر انواع صکوک نیز منتشر و معامله میشوند.
مشخصات اصلی اوراق قرضه
پیش از خرید هر ورقه باید مشخصات آن بررسی شود. این اطلاعات معمولاً در امیدنامه، اطلاعیه عرضه یا شرایط انتشار درج میشوند.
ارزش اسمی
ارزش اسمی مبلغی است که ناشر باید در تاریخ سررسید به دارنده اوراق بازپرداخت کند.
قیمت معامله ورقه در بازار ممکن است کمتر یا بیشتر از ارزش اسمی باشد. بنابراین ارزش اسمی را نباید با قیمت روز اوراق یکسان دانست.
نرخ سود یا کوپن
نرخ کوپن مبنای محاسبه پرداختهای دورهای است. این نرخ ممکن است ثابت یا شناور باشد.
برای ارزیابی بازده، تنها بررسی نرخ کوپن کافی نیست. قیمت خرید، زمان باقیمانده تا سررسید و نحوه پرداخت نیز بر بازده سرمایهگذار اثر دارند.
تاریخ سررسید
تاریخ سررسید زمانی است که ناشر باید اصل مبلغ اوراق را بازپرداخت کند.
اوراق میتوانند سررسید کوتاهمدت، میانمدت یا بلندمدت داشته باشند. افزایش مدت سررسید معمولاً حساسیت قیمت ورقه به تغییر نرخ سود را بیشتر میکند.
قیمت بازار
قیمت بازار مبلغی است که اوراق با آن در بازار ثانویه خرید و فروش میشوند. این قیمت ممکن است با ارزش اسمی تفاوت داشته باشد.
تغییر نرخ سود، اعتبار ناشر، میزان عرضه و تقاضا، زمان باقیمانده تا سررسید و شرایط اقتصادی میتوانند بر قیمت اوراق اثر بگذارند.
وثیقه یا تضمین
برخی اوراق با ضمانت یا وثیقه منتشر میشوند. بعضی دیگر بدون وثیقه هستند و بازپرداخت آنها به اعتبار و توان مالی ناشر وابسته است.
وجود ضامن یا وثیقه میتواند بخشی از ریسک را کاهش دهد، اما نوع تضمین، شرایط استفاده از آن و اعتبار ضامن نیز باید بررسی شود.
اولویت در دریافت مطالبات
در صورت انحلال یا ورشکستگی ناشر، دارندگان اوراق معمولاً پیش از سهامداران مطالبات خود را دریافت میکنند.
میزان این اولویت به قوانین، نوع ورقه، وثایق، قرارداد انتشار و جایگاه سایر طلبکاران بستگی دارد. اولویت بیشتر به معنای تضمین دریافت کامل مطالبات نیست.
حق رأی
دارندگان اوراق قرضه معمولاً در اداره شرکت حق رأی ندارند. آنها طلبکار ناشر هستند و مالکیت شرکت را در اختیار ندارند.
ممکن است در شرایط خاص، حقوق محدودی برای دارندگان اوراق پیشبینی شود، اما این حقوق با حق رأی سهامداران یکسان نیست.
امین دارندگان اوراق
در برخی عرضههای عمومی، شخص یا نهادی بهعنوان امین دارندگان اوراق تعیین میشود. امین بر اجرای تعهدات ناشر و رعایت حقوق دارندگان اوراق نظارت میکند.
حدود اختیارات امین و شیوه پیگیری تعهدات باید در اسناد انتشار مشخص شده باشد.
وضعیت خرید و فروش اوراق قرضه در ایران
نمیتوان خرید و فروش همه انواع اوراق بدهی را در ایران ممنوع دانست. در بازار مالی ایران، اوراق مالی اسلامی و ابزارهای بدهی دارای مجوز منتشر و معامله میشوند.
اسناد خزانه اسلامی، اوراق مشارکت، اوراق مرابحه، اوراق اجاره و سایر انواع صکوک از نمونههای این ابزارها هستند. انتشار و معامله آنها باید در چارچوب مقررات بانک مرکزی، سازمان بورس یا سایر مراجع قانونی انجام شود.
بانک مرکزی نیز در چارچوب عملیات بازار باز میتواند اوراق مالی اسلامی منتشرشده دولت را خرید و فروش کند. مقررات انتشار اوراق مالی اسلامی نیز روشهایی مانند حراج، پذیرهنویسی، عرضه تدریجی و معامله در بازارهای پول و سرمایه را پیشبینی کردهاند.
تفاوت اصلی میان اوراق قرضه کلاسیک و اوراق قابل معامله در ایران، به ساختار حقوقی و مالی آنها مربوط است. اوراق قرضه کلاسیک معمولاً بر پرداخت بهره استوار است، اما ابزارهای مالی اسلامی از قراردادهایی مانند مشارکت، مرابحه، اجاره یا سایر ساختارهای مورد پذیرش استفاده میکنند.
سرمایهگذار باید پیش از خرید بررسی کند که ورقه با مجوز کدام نهاد منتشر شده، در چه بازاری معامله میشود و شرایط بازپرداخت آن چیست.
اوراق عرضهشده با مجوز بانک مرکزی
بانک مرکزی میتواند براساس قوانین و مقررات، انتشار یا عرضه برخی ابزارهای مالی را مجاز کند. این ابزارها ممکن است برای اجرای سیاست پولی، مدیریت نقدینگی، تأمین مالی یا پشتیبانی از پروژههای اقتصادی طراحی شده باشند.
برای نمونه، بانک مرکزی در عملیات بازار باز با اوراق مالی اسلامی دولت معامله میکند. قوانین مربوط به بانک مرکزی نیز انتشار، تضمین یا تدوین دستورالعمل برخی ابزارهای مالی را پیشبینی کردهاند.
وجود مجوز بانک مرکزی به این معنا نیست که همه اوراق توسط خود بانک مرکزی منتشر شدهاند. بانک مرکزی ممکن است در جایگاه ناظر، برگزارکننده حراج، ضامن یا یکی از اجزای سازوکار عرضه فعالیت کند.
هنگام بررسی هر ورقه باید نام ناشر، ضامن، بازار عرضه، نوع مجوز و مسئول بازپرداخت بهصورت جداگانه مشخص شود.
